Bwlchclawdd (Uchaf)

Bwlch y Clawdd/Bwlchclawdd – mae’r ddau Fwlchclawdd o bobtu’r lôn fawr   sy’n cysylltu Cilan â Bryncelyn a Sarn Bach, ond nid ydynt yn union gyferbyn â’i gilydd. Dyma reswm amlwg dros alw’r naill yn Uchaf a’r llall yn Isaf. Ond lle mae’r clawdd? A beth fu ei bwrpas? Efallai mai yma oedd y ffin gwreiddiol rhwng Cilan a Bryncelyn ac y bu unwaith glawdd clir i nodi hynny. A’r lôn yw’r ‘bwlch’ yn y ‘clawdd’ hwnnw? Efallai.

 

Anodd gwahaniaethu mewn dogfennau cynnar rhwng Bwlchclawdd Isa ac Ucha, gan na ddefnyddir ond Bwlchclawdd i gyfeirio at y ddau dŷ. Dengys llyfr ocsiwn y Faenol 1907, fod Bwlchclawdd Ucha yn fwy na’r Isa o ran aceri ac ar sail hynny ceisiwn wahaniaethu hyd nes yr amlygir yn wahanol.

 

1841 : Bwlchclawdd (Ucha): (Ardal 13 rhif 29)

            Jane Williams, 40 oed

            Ann Williams, 10 oed

 

1851 : (Ardal 7c rhif 31)

            Elizabeth Williams, penteulu, gweddw, 59 oed, ‘late farmer’s wife’, 

            g. Rhiw;  

            Dorothy, ei merch, sengl, 30 oed, g Llanengan

            Anne, ei merch, sengl, 26 oed

 

1861 : (Ardal 17 rhif ?)

            Richard Jones, penteulu, prïod, 51 oed, ‘blacksmith’, g Llanengan

            Jane, ei wraig, 61 oed, g Llanenagn

            John Richards, eu mab, sengl, 25 oed, ‘sailor’, g ‘Merionethshire’

            Mary Thomas, 15 oed, morwyn, g Llanengan

 

1871 : (Ardal 17 rhif 84)

            Richard Jones, penteulu, prïod, 61 oed, yn ffermio 10 acer (m. 3 Mai                         

            1877 yn 67 oed; bedd B024 Bwlch)

   Jane, ei wraig, 71 oed (m. 7 Ionawr 1880 yn 80 oed)

            Mary Hughes, 17 oed, morwyn, g Llangïan

 1881 : ‘Part of Bwlchclawdd’ : 

            William Jones, penteulu, prïod, 22 oed, ‘lead mine labourer’, g Llanengan

   Elizabeth, ei wraig, 25 oed, g Aberdaron (m. 29 Mai 1883 yn 28 oed; bedd                  B047 Bwlch)

  Jane, eu merch, 2 oed, g Llanengan

  Lewis, eu mab, 4 mis oed

 

 1881 : ‘Llainfain’ (rhif 85) :

Daniel Jones, penteulu, prïod,36 oed, ‘stonemason & farmer of 6 acres’, g. Treflys (Daeth i helpu adeiladu capel newydd Y Bwlch, 1871)

         Elizabeth, ei wraig, 36 oed

Evan Roberts, 68 oed, wife’s father, widower, pensioner mariner (bu’n byw yn Bryncelyn Cottage/Sarah) 

Ellen Pierce, morwyn, 18 oed

1891 : ‘Llainfain’ (rhif 13):

           Daniel Jones, penteulu, prïod, 46 oed, ‘farmer’ g. Ynyscynhaearn 

           (m. 1 Rhagfyr 1913 yn 69 oed. Bedd B024 Bwlch)

            Elizabeth, ei wraig, 46 oed, g Llanengan (m. 4 Chwefror 1910 yn 66 oed)

            Kate, eu merch, 6 oed, yn yr ysgol, g Llanengan

            Mary Griffith, sengl, 24 oed, morwyn, g Llanengan

1901 : Bwlch Clawdd (Ardal 16 rhif 44)

            Daniel Jones, penteulu, prïod, 56 oed, ‘farmer’, g Ynyscynhaearn

            Elizabeth, ei wraig, 56 oed

            Kate, eu merch, 16 oed 

 

 1911 : Bwlch Clawdd Ucha (Ardal 14 rhif 140/176)

            Daniel Jones, penteulu, gweddw, 66 oed ‘stonemason’, g Morfa Bychan

            Judith Hughes, sengl, 18 oed, morwyn, g Llanengan

1921 : Bwlch  Clawdd, Cilan, Abersoch (03. 19,20,21, rhif 571/644)

 Robert R Humphreys, penteulu, 40.11 oed, prïod, g. Ynyscynhaearn,                                   ffermwr

           Kate L, ei wraig, 35.8 oed, g. Llanengan, gwaith tŷ

           Tudwal J , eu mab, 11.7 oed, g. Llangynwyd, Glamorgan, yn yr ysgol

           Eliza A. eu merch, 9.11 oed, g. Llangynwyd, yn yr ysgol

 

 

Cofrestr 1939 : Bwlchclawdd Uchaf

            Elizabeth A Morley, g. 1911

             K L Humphreys, g. 1884

             R R Humphreys, g. 1876

             T J Humphreys, g. 1909 (5 Hydref) ‘ffermwr’

Adroddiadau’r Capel:

1914 : Robert Rowland Humphreys, Kate ei wraig, a Tudwell Jones Humphreys ac Elizabeth Ann Humphreys yn blant iddynt – yn aelodau. 

Yn 1924 mae Tudwal Jones Humphreys yn gyfeilydd yn y capel, er ei fod yn dal yn ‘blentyn’ neu heb ei dderbyn yn gyflawn aelod mae’n debyg.

Erbyn 1929 mae Elizabeth Ann wedi ymadael gan adael ei rhieni a’i brawd yn aelodau.

Erbyn 1932 mae enwau’r rhieni wedi diflannu a dim ond Tudwal Jones Humphreys yn aelod o Blwchclawdd Ucha.

Yn 1933 gwelwn ddychwelyd enw Elizabeth Ann.

Erbyn 1937 mae cyfenw Elizabeth Ann bellach yn Morley.

Erbyn 1940 enw Tudwal Jones Humphreys yn unig sy’n ymddangos fel aelod.

Erbyn 1943 ni enwir Tudwal yn gyfeilydd mwyach.

Yn 1952 mae enw Kate Humphreys yn ôl fel aelod yn y capel.

Yn 1953 gwnaed Tudwal yn flaenor.

Yn 1954 bu farw mam Tudwal, Mrs L K Humphreys yn 69 oed.

O 1956 gwelwn enw Tudwal yn flynyddol gyfrifol am flodau i’r capel bob Ionawr. 

Bu’n aelod triw tan ei farwolaeth ar 5 Chwefror 1996. Ceir teyrnged haeddiannol iddo yn Adroddiad 1995 lle nodir iddo fod yn flaenor ym Methlehem, Cilan am 43 o flynyddoedd ac iddo dderbyn yr M.B.E. ‘am ei wasanaeth diflino’ yn ymweld yn ‘gyson yn ysbytai Gogledd Cymru ar hyd y blynyddoedd’. Ar ben hynny bu’n Gynghorydd Dosbarth a Sir gan wasanaethu ei ardal yn deilwng. Bellach ei nith a’i theulu sy’n ymgartrefu yn Bwlchclawdd Uchaf.

 

***********