Bryncelyn Uchaf

Bryncelyn (mae 6 tŷ o’r enw hwn)

 

Mae’r ffaith mai dim ond yr enw Bryncelyn yn unig a geir yn y Cyfrifiadau, ac hefyd yn yr Adroddiadau capel, yn golygu fod aneglurder i ni heddiw ynglŷn â pa deulu oedd yn byw ym mha dŷ, er y byddai trigolion lleol ar y pryd yn gwybod yn iawn pwy oedd yn byw yn lle wrth gwrs. Rhydd llyfr Ocsiwn y Faenol (1907) gymorth drwy enwi Bryncelyn Uchaf, Bryncelyn Isaf, Bryncelyn-bach, a Bryncelyn Cottage a’i tenantiaid, er yn lleol gelwid Bryncelyn Cottage yn Bryncelyn Sarah neu Bryncelyn Bach a Bryncelyn-bach yn Bryncelyn William Parry yn ôl eu trigolion ar gyfnodau penodol.

Am y ddau Fryncelyn arall, nid oeddynt yn perthyn i dir Y Faenol  - ac felly nis gwerthwyd yn yr Ocsiwn - er iddynt sefyll yn agos iawn i Bryncelyn-bach. Yn y blynyddoedd mwy diweddar enwyd un o’r rhain yn Bryncelyn Bellaf, a’r llall sydd yn rhannu’r unto yn Bryncelyn Mrs Evans i mi! 

Gwreiddyn yr aneglurder yw’r ffaith i’r Swyddfa Bost neu’r Cyngor newid ffiniau ac enwau’r ardaloedd rhywbryd rhwng diwedd y 19G a dechrau’r 20G. Diddymwyd enw ardal Bryncelyn – a fu’n ymestyn o Fwlch-y-Clawdd i lawr i gynnwys Sarn Bach, sef yw’r ‘bryn lle tŷf y celyn’ gan alw’r cyfan yn Cilan; hefyd diddymwyd ardaloedd Marchros, Cim  a Phenrhyn Du a galw’r cyfan yn Bwlchtocyn, er mai enw un fferm yn unig oedd yr enw hwn yn wreiddiol.

Bryn Celyn (Uchaf): 1841(Ardal 13 rhif 18)

Robert Williams, 45 oed, ffermwr;Ann Williams, ei wraig, 45 oed;

William, eu mab, 15 oed;

Griffith, eu mab, 10 oed;

Henry, eu mab, 8 oed; 

Ann, eu merch, 4 oed; 

Gristal?? Williams, 15 oed, gwas.

1851 (Ardal 7c rhif 27)

Robert Williams, prïod, 59 oed, yn ffermio 55 acer; g. Llanengan

Jane - gwall mae'n debygol, am Ann - gwraig, 58 oed; g. Llanengan

William, eu mab, sengl, 25 oed, yn gweithio adref; g. Llanengan

Griffith, eu mab, sengl, 20 oed, yn gweithio adref; g. Llanengan

Henry, eu mab, sengl, 18 oed, yn gweithio adref; g. Llanengan

Anne, eu merch, 14 oed; g. Llanengan

Margaret Roberts, morwyn, sengl, 28 oed; g. Llanengan

1861 (Ardal 17 rhif 56)

Robert Williams, prïod, 69 oed, yn ffermio 56 acer; g. Llanengan

Ann Williams, prïod, 68 oed; g. Llanengan

Griffith, eu mab, sengl, 30 oed; g. Llanengan

Ann, eu merch, sengl, 24 oed; g. Llanengan

Evan Williams, gwas, sengl, 16 oed; g. Llanengan

Eleanor Jones, morwyn, sengl, 15 oed; g. Llanengan

Margaret Roberts, ymwelydd, sengl, 35 oed; g. Llanengan

1871 (Ardal 17 rhif 70)

Ann Williams, gweddw, 79 oed, yn ffermio 56 acer; g. Llanengan

William, ei mab, sengl, 45 oed; g. Llanengan

Griffith, ei mab, sengl, 39 oed; g. Llanengan

Mary Williams, morwyn, sengl, 47 oed; g. Llanengan

Griffith Hughes, gwas, sengl, 22 oed; g. Llanengan

1881 (Ardal 17 rhif 122)

Griffith Williams, prïod, 50 oed, yn ffermio 56 acer; g. Llanengan

Margaret, ei wraig, 33 oed;

Robert, eu mab, 4 oed;

Hugh Griffith, eu mab, 2 oed; (m. Medi 1886 yn 7 oed; B140, Bwlch)

Robert Davies, gwas, sengl, 31 oed; g. Llanengan

Robert Owens, gwas, sengl, 21 oed; g. Nevin

Mary Jones, morwyn, sengl, 17 oed; g. Llanengan

Ym 1881 hefyd mae’n amlwg bod y teulu uchod yn cadw mwynwyr mewn adeiladau ar eu tir, gan fod rhifau 123 a 124 yn dod o dan enw cartref Griffith Williams:

Bryncelyn : rhif 123

John Goldsworthy, penteulu, prïod, 40 oed, ‘leadminer’, g. Dowlais, Glamorgan

Eliza, ei wraig, 32 oed, g. Perran Porth, Cornwall

Lavinia, eu merch, 12 oed, yn yr ysgol, g. Llanidloes, Montgomeryshire

Kerris Amelia, eu merch, 10 oed, yn yr ysgol. g. U.S.A.

Anne Beatrice, eu merch, 8 oed, yn yr ysgol, g. Llanidloes

William Joseph, eu mab, 5 oed, yn yr ysgol, g. Rhayadr, Radnorshire

Ethel Elisa, eu merch, 2 oed, g. Rhayadr

Bryncelyn : rhif 124

Lewis Humphreys, penteulu, prïod, 35 oed, ‘leadminer’ g. Llangurig, Cardiganshire

Margaret, ei wraig, 35 oed, g. Cumberland

Lewis, eu mab, 11 mis oed, g. Llanidloes

1891 (Ardal 17 rhif 9)

Griffith Williams, prïod, ffermwr, 59 oed; g. Llanengan; (m.Tach 1899 yn 70 oed,B140 Bwlch)

Margaret, ei wraig, 42 oed; g. Llanenagn

Robert, eu mab, 14 oed

Henry, eu mab, 9 oed 

Mary, eu merch, 11 oed; (m. Gorffennaf 1899, B140 Bwlch)

Ann, eu merch, 2 oed

Jane Owens, morwyn, dibrïod, 22 oed

Hugh Roberts, gwas, 16 oed, g. Bryncroes

1901 (Ardal 16 rhif 40)

Margaret Williams, gweddw, 53 oed, ffarmwraig; g. Llanengan

Robert, ei mab, sengl, 23 oed, yn gweithio ar y fferm; g. Llanengan

Henry, ei mab, sengl, 19 oed, yn gweithio ar y fferm; g. Llanengan

Anne, ei merch, 12 oed, g. Llanengan

Yn ocsiwn Y Faenol 1907 (Lot 103) nodir dros 58 acer o dir, peth ohono ar Ben Pared a Phen Llech (neu Llechfraith). Yn gynwysedig hefyd mae Bryn Celyn Cottage ar y tir.

1911 (Ardal 14 sleid 84/175)

Margaret Williams, gweddw, 62 oed, ffarmwraig; g. Llanengan; (m. 1923 B140 Bwlch)

Robert, ei mab, sengl, 33 oed, yn gweithio ar y fferm; g. Llanengan

Henry, ei mab, sengl, 29 oed, yn gertiwr ar y fferm; g. Llanengan

Ann, ei merch, sengl, 22 oed, morwyn deuluaidd; g. Llanengan; (m. 1941 Bedd B357 Bwlch)

 

Yn 1914 roedd Margaret Williams a'i mab Robert yn aelodau yng Nghapel Bethlehem, Cilan.

1921 Bryn Celyn Uchaf, Abersoch (Ardal 03. 19. 20. 21. Sleid 545/644)

Margaret Williams, 72.4 oed, penteulu, gweddw, ‘gwaith tŷ’

Robert, ei mab, 43.2 oed, dibrïod, ffermwr, cyflogydd

Ann, ei merch, 32.6 oed, dibrïod, ‘cynorthwyo gyda gwaith tŷ’

Griffith Hamilton Williams, ei ŵyr, 9.3 oed, yn yr ysgol

Claddwyd Robert Williams, yn B308 Bwlch, mae'n debyg ym 1944, er efallai fod camgymeriad dyddiad ar y garreg fedd, sy'n nodi blwyddyn ei eni yn 1897 yn lle 1877. Yn Adroddiad Capel Bethlehem, Cilan 1946, gwelwn fod Ann Williams, ei weddw,  wedi symud  i fyw i Gwynfor o Bryn Celyn Uchaf. Erbyn Adroddiad 1951mae Ann Williams, Gwynfor, wedi 'ymadael' â'r capel/ardal. Nid yw wedi ei chladdu efo'i gŵr. 

Robert ac Ann - oedd yn ddiblant - a fagodd Griffith Hamilton Williams, Bryncelyn Bellaf, g. 1912-1981,mab Ann (1889-1941) chwaer Robert. Ceir teyrnged i Robert Williams yn Adroddiad Bethlehem, Cilan, 1944. Yr oedd ei nai, Griffith Hamilton yn byw yn Cilan Uchaf ers 1940; erbyn Adroddiad 1941 roedd yn brïod â Nellie a mab ganddynt, Robert John Williams. Yn Adroddiad 1945 gwelir fod merch, Ann Eifiona, wedi ei geni iddynt hefyd. Erbyn 1948 yr oedd Griffith H a'i deulu yn byw yn Glaswern (sic) Cottage ac erbyn 1951 yr oedd y teulu wedi cyrraedd Bryncelyn Bellaf. Claddwyd Griffith H. efo'i fam yn Bwlch, B357. Yn dilyn ymadawiad Ann Williams, gweddw Robert, o Fryn Celyn Uchaf, daeth brawd Robert, Harri/Henry (1882-1960) a'i wraig, Elizabeth S.(1894-1976) yno i ffermio, o Greenland, Cilan. (B135) Disgynyddion y teulu hwn sydd yno heddiw.